Anayasa Mahkemesi’nin Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m. 18/A-11 Hakkındaki İptal Kararı

19 Aralık 2018 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 7155 sayılı Abonelik Sözleşmesinden Kaynaklanan Para Alacaklarına İlişkin Takibin Başlatılması Usulü Hakkında Kanun’un (Kabul Tarihi: 6 Aralık 2018) 23. maddesi ile 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’na eklenen “Dava şartı olarak arabuluculuk” başlıklı 18/A maddesinin 11 numaralı fıkrası şu şekildedir:

Taraflardan birinin geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaması sebebiyle arabuluculuk faaliyetinin sona ermesi durumunda toplantıya katılmayan taraf, son tutanakta belirtilir ve bu taraf davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur. Ayrıca bu taraf lehine vekâlet ücretine hükmedilmez. Her iki tarafın da ilk toplantıya katılmaması sebebiyle sona eren arabuluculuk faaliyeti üzerine açılacak davalarda tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.

Anayasa Mahkemesi’nin 2023/160 Esas ve 2024/77 Karar sayılı, 14.03.2024 tarihli kararı ile fıkranın birinci cümlesinde yer alan “… bu taraf davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur.” ibaresi ile aynı fıkranın ikinci cümlesi iptal edilmiştir.

İptal kararının gerekçesinde özetle; haklılık durumu gözetilerek uygulanabilecek istisnalar ya da belli bir üst sınır öngörülmeden, özellikle yargılamada tamamen haklı çıkan, diğer bir ifadeyle aslında bütünüyle haksız bir sürece maruz kaldığı yargılamanın sonucunda anlaşılan tarafın özel durumu da gözetilmeden, mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan tarafın yargılama giderlerinden tümüyle sorumlu tutulmasının ve vekalet ücretinin tamamından yoksun bırakılmasının kişilere aşırı bir külfet yüklediği, kamu yararı ile mülkiyet hakkı ve mahkemeye erişim hakları arasında gözetilmesi gereken adil dengeyi kişi aleyhine bozduğu ve bu itibarla orantısız bir sınırlamaya neden olduğundan bahsedilmiştir.

Karar, Resmî Gazete’de yayımlandığı 18.04.2024 tarihinden başlayarak dokuz ay sonra (18.01.2025) tarihinde yürürlüğe girecektir. Bu süreçte, Anayasa Mahkemesi kararının gerekçesi de dikkate alınarak yeni bir kanuni düzenleme yapılması gerekecektir. Nitekim iş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuğu düzenleyen 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesinin 12. fıkrasındaki benzer hüküm hakkında yapılan iptal talebi, Anayasa Mahkemesi’nin 2017/178 Esas ve 2018/82 Karar sayılı, 11.07.2018 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Dolayısıyla iş uyuşmazlıkları bakımından aynı hüküm iptal edilmeyip halen yürürlüktedir. Bu durum, iş uyuşmazlıkları bakımından ikilik oluşturabilecektir. Açıklanan nedenle 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m. 18/A-11 ile birlikte 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3/12 bakımından da yasal düzenleme yapılması gerekmektedir.

Anayasa Mahkemesi’nin Türk Medeni Kanunu m. 166/4 Hakkındaki İptal Kararı

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun “Evlilik birliğinin sarsılması” başlıklı 166. maddesi şu şekildedir:

Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek
derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir.

Yukarıdaki fıkrada belirtilen hâllerde, davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.

Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı verilebilmesi için, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunur. Bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi
bağlamayacağı hükmü uygulanmaz.

Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak üç yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.

Anayasa Mahkemesi’nin 2023/116 Esas ve 2024/56 Karar sayılı, 22.02.2024 tarihli kararı ile dördüncü fıkra hükmü, Anayasa’nın 13. ve 20. maddeleri yönünden değerlendirilmiş ve Anayasa’ya aykırı bulunarak iptal edilmiştir.

İptale konu itirazın gerekçeleri arasında; madde metninde anılan sürenin adil olmadığı, bu nedenle kuralın devletin temel amaç ve görevleriyle çeliştiği, kural nedeniyle eşlerin uzun sürelerin sonunda boşanabildikleri, bu durumun herkesin kişiliğine bağlı dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve özgürlüklere sahip olduğunu öngören anayasal hükümle bağdaşmadığı ve kuralda öngörülen sürenin ilgililerin evlilik dışı ilişki yaşamalarına neden olduğu ve bu suretle kişinin maddi ve manevi varlığı koruma ve geliştirme hakkının yanı sıra devletin aileyi koruma yükümlüğünün de ihlal edildiği yer almaktadır.

Anayasa Mahkemesi iptal kararında ise; aile kurumunun anayasal önemini göz önünde bulundurmak suretiyle boşanmaya ilişkin usul ve esasları düzenleme konusunda kanun koyucunun takdir yetkisi bulunduğunun altını çizse de takdir yetkisinin ‘’orantılılık’’ ve ‘’ölçülülük’’ ilkesi gereğince boşanma süreçlerini güçleştirmemesi ve ortak hayata yeniden dönmek istemeyen ilgilileri makul olmayan süreler boyunca evlilik birliğini devam ettirmeye zorlanmaması gerektiğini belirtmiştir. Anayasa Mahkemesi ise; yargıda iş yükünün fazla olmasından kaynaklı yazılı yargılamanın uzun sürmesi gözetilerek üç yıllık süre başlangıcının kararın kesinleşmesinden başlamasının, özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı ile aile kurumunu koruma amacı arasında makul bir denge sağlamayan kuralın orantılılık alt ilkesi yönünden ölçülülük ilkesini ihlal ettiğine karar vermiştir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 13. maddesi uyarınca “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzenine ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”. Dolayısıyla kanuni düzenlemelerin, bu ilkelere aykırılık teşkil etmeyecek şekilde yapılması gerekmektedir. Anayasa Mahkemesi tarafından verilen kararın gerekçesinde de “… boşanma kararı verilebilmesi için kuralda öngörülen süreç bir bütün olarak değerlendirildiğinde ortak hayatın yeniden kurulamadığı hallerde makul olmayan bir süre boyunca ilgililerin boşanma kararı elde etmelerine imkan tanınmadığı anlaşılmaktadır. Başka bir ifadeyle kural, ortak hayatın yeniden kurulamadığı hallerde evlilik birliğini uzun bir süre boyunca sona erdiremeyen ilgililere katlanamayacakları bir külfet yüklemektedir.” denilmek suretiyle bu hususa dikkat çekilmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 20. maddesi uyarınca “Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz.”. Anayasa Mahkemesi tarafından verilen iptal kararında ilgili madde hükmü, bu yönüyle de incelemeye tabi tutularak “Evlilik birliğinin kurulmasının yanı sıra sona erdirilmesi de özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkıyla doğrudan ilgilidir. Bu itibarla boşanma davası reddedildikten sonra ortak hayatın yeniden kurulmadığı hallerde ret kararının kesinleşmesinden itibaren üç yıl geçmedikçe evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılmasına ilişkin karinenin işlerlik kazanmasına imkan tanımayan kural özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına yönelik bir sınırlama öngörmektedir.” gerekçesiyle iptal edilmiştir.

Anılan hükmün iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuki boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden, kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra (19.01.2025) yürürlüğe gireceği hüküm altına alınmıştır. Bu süreçte, Anayasa Mahkemesi kararının gerekçesi de dikkate alınarak yeni bir kanuni düzenleme yapılması gerekecektir.

Anayasa Mahkemesi’nce verilen iptal kararlarının tam metinlerine aşağıdaki linklerden ulaşabilirsiniz:

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/04/20240418-2.pdf

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/04/20240419-5.pdf

Boşanma davalarında tazminat konulu yazımıza aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz:

https://geregidusunuldu.com/bosanma-davalarinda-tazminat-2023/

Boşanma davası ile ilgili yazımıza aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz:

https://cfkhukuk.com/bosanma-davasi/

Medeni Hukuk ile ilgili çalışmalarımıza aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz:

Anayasa Mahkemesi’nden İki Önemli İptal Kararı! – 2024 yazısı ilk önce Gereği Düşünüldü üzerinde ortaya çıktı.

Boşanma Davalarında Maddi Tazminat

Türk Medeni Kanunu’nun 174. maddesinin 1. fıkrasına göre “Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir”.

Bu bağlamda, boşanma davalarında maddi tazminatın şartları şunlardır:

• Boşanma kararı verilmesi
• Maddi tazminat talep eden tarafın parasal nitelikteki menfaatlerinin boşanma nedeniyle zarara uğramış olması
• Aleyhinde tazminat talep edilen tarafın boşanmada kusurlu olması
• Maddi tazminat talep eden tarafın kusursuz veya daha az kusurlu olması
• Maddi tazminatın boşanma davasında veya boşanmanın kesinleşmesinden itibaren en geç 1 yıl içerisinde talep edilmesi

Hâkim, maddi tazminat miktarını belirlerken; tazminat talebinde bulunan tarafın zedelenen menfaatlerini değerlendirerek tarafların sosyal ve ekonomik durumları ile kusur oranlarını göz önünde bulundurur. Mevcut ve beklenen menfaatin değerlendirilmesinde ise tarafların yaşları, evliliğin süresi, tarafların meslekleri ve iş bulma imkânı, sağlık durumları, yeniden evlenme ihtimalleri, taraflardan birinin diğerine güvenerek eğitimini bırakması veya işinden ayrılması, evlilik süresince yaşadıkları hayat standardı ve evlerinin özellikleri gibi birçok unsuru dikkate alınır. Hâkim, maddi tazminatın ödemesini toptan veya irat (dönemsel gelir) biçiminde belirleyebilir. Ancak maddi tazminatın bölünerek taksitle ödenmesine karar verilmesi mümkün değildir.

Boşanmada tarafların eşit kusurlu olması ya da tazminat talep edenin daha kusurlu olması halinde hakim, maddi tazminata hükmedemez.

Boşanma Davalarında Manevi Tazminat

Türk Medeni Kanunu’nun 174. maddesinin 2. fıkrasına göre “Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir”.

Bu bağlamda, boşanma davalarında manevi tazminatın şartları şunlardır:

• Boşanma kararı verilmesi
• Manevi tazminat talep eden tarafın kişilik haklarının, boşanmaya sebep olan olaylar nedeniyle zedelenmesi
• Aleyhinde tazminat talep edilen tarafın boşanmada kusurlu olması
• Manevi tazminat talep eden tarafın kusursuz veya daha az kusurlu olması
• Manevi tazminatın boşanma davasında veya boşanmanın kesinleşmesinden itibaren en geç 1 yıl içerisinde talep edilmesi
• Kişilik haklarındaki zarar ile boşanma arasında uygun illiyet bağının bulunması

Hâkim, manevi tazminat miktarını belirlerken; tarafların sosyal ve ekonomik durumlarını ve enflasyonu göz önünde bulundurur. Ayrıca kişilik haklarına yapılan ihlalin ağırlığını ve kusur oranları da dikkate alınır. Manevi tazminat, maddi tazminattan farklı olarak yalnızca tek seferde ödenebilir. İrat şeklinde yani dönemsel olarak ödenmesine hükmedilemez.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 26. maddesine göre; “Hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez”. Ancak hakimin, talepten daha azına hükmetmesi mümkündür. Maddi ve manevi tazminat miktarlarının dava dilekçesinde açık ve net bir şekilde belirtilmesi gerekmektedir. Hâkim tarafından; davanın taraflarınca talep edilmeyen bir tazminata hükmedilemez. Aynı şekilde, tarafların taleplerinden daha fazla tazminata da hükmedilemeyecektir.

Aile ve Medeni Hukuk alanındaki çalışmalarımıza aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz:

https://cfkhukuk.com/calisma-alanlarimiz/medeni-hukuk/

Boşanma Davalarında Tazminat – 2023 yazısı ilk önce Gereği Düşünüldü üzerinde ortaya çıktı.

Kadınların Soyadı Değiştirme Zorunluluğu Nedir?

Türk Medeni Kanunu uyarınca kadınların, evlendikleri erkeğin soyadını alması bir zorunluluktu. Bekarken kullandığı soyadını kullanmak isteyen kadınlar, ancak kocasının soyadının önünde bekarlık soyadlarını kullanabiliyorlardı. Bu durum, evlilik öncesi ve sonrası kadınların kimlikleri arasında farklılık teşkil etmekte idi. Özellikle meslek hayatında, eğitimde ve diğer resmi işlemlerde bu durum ciddi sorunlar yaratıyordu.

Anayasa Mahkemesi Kararı ile Kadınların Soyadı Değiştirme Zorunluluğu Kaldırıldı

Anayasa Mahkemesi tarafından verilen 2022/155 Esas ve 2023/38 Karar sayılı, 22.02.2023 tarihli ihlal kararı; kadınların soyadı değiştirme zorunluluğunun Anayasa’nın “eşitlik” ilkesine aykırı olduğuna ve iptaline karar vermiştir. İlgili karar, 28.04.2023 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Karar, kadınların evlilik sonrasında da kendi soyadlarını kullanabilecekleri anlamına gelmektedir. Bir başka ifade ile kadınlar, evlendikleri erkeğin soyadını almaları gerekmeksizin, sadece kendi soyadlarını kullanabileceklerdir.

Ancak iptal kararında yer alan hüküm uyarınca söz konusu düzenleme, Resmi Gazete’de yayımlandığı tarihten 9 ay sonra (28.01.2024 tarihinde) yürürlüğe girecektir.

Yeni Dönemde Kadınların Soyadı Değiştirme Süreci Nasıl İşleyecek?

Anayasa Mahkemesi’nin kararı ile birlikte artık kadınların soyadlarını değiştirme süreci daha basit bir şekilde işleyecektir. Kadınlar evlilik sonrasında kendi soyadlarını kullanmak istedikleri takdirde, düzenlemenin yürürlüğe gireceği 28.01.2024 tarihinden sonra evlilik ve nüfus cüzdanlarını ilgili resmi mercilere götürerek soyadlarını değiştirebileceklerdir. Bu işlem sırasında, kadınların öncelikle evlilik cüzdanlarının asıllarını yanlarında bulundurmaları gerekeceği tahmin edilmektedir.

Türkiye’de Kadın Hakları ve Soyadı Değiştirme Konusu

Yıllardır türlü davalara konu edilmiş olan “kadınların soyadı değiştirme zorunluluğu”nun kaldırılması, Türkiye’deki kadın hakları mücadelesi açısından son derece önemli bir adım olarak değerlendirilmektedir. Bu kararla birlikte, kadınların evlilik sonrasında da kendi kimlikleri üzerinde tam hak sahibi olmaları sağlanmış olmaktadır. Ancak, kadın hakları açısından hala yapılması gereken pek çok çalışma mevcut olup, diğer alanlarda da mücadele devam etmektedir.

Kadınların Soyadı Kullanımı Konusu Dünya Genelinde Nasıl Değerlendiriliyor?

Kadınların soyadı kullanımı ve değiştirme konusu, dünya genelinde de tartışılan bir konudur. Bazı ülkelerde (örneğin İsviçre’de) kadınlar evlendiklerinde kendi soyadlarını kullanmaya devam ederken, bazı ülkelerde ise erkeğin soyadını almaları zorunlu tutulmaktadır. Ancak, son yıllarda -arzu edilen sayıda ve hızda olmasa da- birtakım ülkelerde kadınların kendi soyadlarını kullanabilmesine yönelik yasal düzenlemeler yapılmaya başlanmıştır. Türkiye’de de bu konuda atılan adım, kadın hakları açısından önemli bir ilerleme olarak kabul edilmektedir.

Müşterek Çocuğun Soyadı Konusu

Güncel mevzuat hükümleri ve içtihatlar uyarınca boşanan kadın, velayeti kendisine verilen çocuklarına kendi soyadını verebilmektedir. Ancak evli olan kadınlar açısından henüz bir düzenleme mevcut değildir.

İncelemekte olduğumuz Anayasa Mahkemesi kararından sonra; evlilik birliği devam ederken kadının bekarlık soyadını kullanmak istemesi halinde, müşterek çocuğun soyadı konusu tartışmalı hale gelecektir. Her ne kadar konuyla ilgili bir netlik bulunmasa da; müşterek çocuğun babanın soyadını alması, müşterek çocuk için anne ve babanın soyadlarını bir arada kullanması, ebeveynlerin uzlaşmaları halinde müşterek çocuğa anne veya babanın soyadının verilmesi gibi alternatifler üzerinde konuşulmaktadır.

Uzlaşma sağlanamaması halinde, yani ebeveynlerin farklı soyadlarını kullanmak istemeleri durumunda ise; çocuklarına birleşik bir soyadı vermek istemeyen ebeveyn için soyadı seçimine itiraz edebileceği veya çocuğun soyadının belirlenmesi için mahkemeye başvurabileceği gibi seçeneklerin sunulacağı beklenmektedir.

Kadınların Evlendikten Sonra Nüfus Kütüğünün Değişmesi Konusu

Mevcut düzenlemeler çerçevesinde; kadının nüfusa kayıtlı olduğu kütük, evlenme ile birlikte erkeğin nüfus kütüğüne geçmektedir. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin eşitliğe aykırı bularak iptaline karar verdiği soyadı düzenlemesinden sonra, nüfus kütüğünün değiştirilmesi ile ilgili de benzer şekilde seçme şansının mümkün olabileceği düşünülmektedir.

Ayrıca, nüfus kütüğünün değiştirilmesi zorunluluğunun da kaldırılması halinde yine müşterek çocuğun hangi nüfus kütüğüne kayıtlı olacağı sorusu akıllara gelecektir. Bu durumun da soyadı düzenlemesine paralel olacak şekilde, çocuğa hangi ebeveynin soyadı verilmiş ise o ebeveynin nüfus kütüğüne kayıtlı olacağı ihtimali düşünülmektedir. Ancak çocuğa her iki ebeveynin soyadının verilmesi halinde nüfus kütüğünün nereye kayıtlı olacağı tartışma konusudur.

Anayasa Mahkemesi’nin ilgili kararına aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz:

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/04/20230428-9.pdf

Aile Hukuku alanındaki çalışmalarımıza aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz:

Kadınların Soyadı Değiştirme Zorunluluğu Kalktı: 22.02.2023 Tarihli Anayasa Mahkemesi Kararının Detayları yazısı ilk önce Gereği Düşünüldü üzerinde ortaya çıktı.